Plotyn, Enneady, fragment
przełożył Adam Krokiewicz
IX. O DOBRU LUB JEDNEM

1. Wszystkie byty są bytami dzięki jedności, tak te, które są bytami w pierwszym znaczeniu, jak i te, które się zalicza w jakikolwiek sposób do bytów. Bo czymże będą, jeżeli nie będą jednem? Przecież z chwilą, kiedy zostaną pozbawione jedności, już nie są tym, czym się nazywają.
I tak, nie ma wojska, jeżeli nie będzie jednem, ani też nie ma chóru ni trzody, żeby nie były jednem. A nie ma także domu ni okrętu bez jedności, bo dom i okręt są właśnie jednem, po którego stracie ani dom już domem nie będzie, ani okrętem okręt.

Nie będzie tedy wielkości ciągłych, jeżeli nie będzie w nich obecne jedno: oto w razie rozcięcia tracą swoje jedno i w miarę, jak je tracą, wyzbywają się swojego bytu. Również ciała roślinne i zwierzęce, z których każde jest jednem: jeżeli uciekają od jednego, drobiąc się na wielość, to zaraz tracą swoją poprzednią substancję i nie są już bytami, którymi były, lecz stały się bytami innymi i każdy z nich jest znowu jednem. I wtedy wreszcie rozkwita zdrowie, kiedy ciało zostanie uporządkowane i zespolone w jedno, wtedy piękno, kiedy natura jednego opanuje części, i wtedy cnota duszy, kiedy dusza zostanie zjednoczona w jedno i w jedną zgodną wspólnotę.

Czy więc wobec tego, że dusza, tworząc i urabiając, kształtując i zespalając, doprowadza wszystko do jednego, nie powinniśmy głosić, doszedłszy do duszy, że ona darzy jednem i że ona jest jednem.

Należy sądzić raczej, że jak wtedy, kiedy darzy ciała innymi rzeczami, nie jest sama swoim darem, na przykład postacią i ideą, lecz są to rzeczy od niej różne, tak i wtedy, jeżeli daje jedno, to daje je jako coś różnego od siebie i czyni każde ciało jednem, ponieważ ogląda jedno, podobnie jak także człowieka czyni, ponieważ ogląda człowieka, zgarniając razem z człowiekiem owo jedno w nim.

Albowiem każda z rzeczy, o których orzeka się jedno, jest w ten sposób jednem, w jaki ma także to, czym jest sama. Innymi słowy, rzeczy istniejące słabiej mają słabsze jedno, a istniejące mocniej mocniejsze. Toteż i dusza, która jest różna od jednego, posiada owo jedno w wyższym stopniu stosownie do swojego wyższego i istotnego bytu, atoli nie jest Jednem Samym. Jest tylko duszą jedną i owo jedno stanowi poniekąd jej przymiot i są to dwie rzeczy, dusza i jedno, podobnie jak ciało i jedno.

I najdalej od Jednego znajduje się rzecz nieciągła, na przykład chór, a bliżej ciągła. Dusza znowu jest jeszcze bliżej, ale i ona tylko uczestniczy. Jeżeli zaś z uwagi, że bez tego, iż jest jednem, nie byłaby także duszą, próbuje ktoś na tej podstawie utożsamiać duszę i jedno, to, po pierwsze, także wszystkie poszczególne rzeczy inne są tylko łącznie z tym, że są jednem, a niemniej jedno jest od nich różne. Ciało i jedno nie są na przykład tożsame, lecz ciało ma tylko udział w jednem. Dusza jest następnie mnoga i tylko jedna - chociaż nie składa się z części! - bo jest w niej bardzo wiele mocy, więc rozumowania, dążenia, uświadamiania, które w skupieniu dzierży jedno, niby rodzaj więzi. Zaszczepia tedy dusza jedno rzeczy innej, jako że i sama jest jednem, a z drugiej znowu strony sama tego doznaje od czegoś innego.

2. Czy zatem dla każdej częściowej jednostki jej substancja i jedno nie są tożsame, podczas gdy dla wszechnego bytu i substancji jego substancja i byt i jedno są tożsame? Innymi słowy, kto zgłębił byt, ten zgłębił także jedno i byt jako taki jest jednem jako takim: na przykład, jeżeli umysłem jest substancja, to także jedno jest umysłem, który jest bytem w pierwszym znaczeniu i w pierwszym znaczeniu jednem i który, użyczając innym rzeczom owego być, użycza im tym samym i w tej samej ilości także jednego.

Bo czym ktoś nazwie jedno, jeśli nie owym "być" właśnie? Przecież jest albo tożsame z bytem - człowiek na przykład i jeden człowiek to to samo - albo jakby jakąś liczbą każdej rzeczy pojedynczej. Mówiłeś, dajmy na to, o rzeczach dwóch: otóż tak samo o jednem przy jednej!

Jeżeli więc liczba należy do bytów, to jasne, że należy do nich także jedno i trzeba szukać, czym jest ono. Jeżeli zaś jest wyczynem kolejno rachującej duszy, to jedno nie będzie znajdować się zgoła w dziedzinie bytów przedmiotowych. Atoli głosił wywód, że każdy byt poszczególny, jeżeli straci swoje jedno, sam już także być w żaden sposób nie może. Więc trzeba baczyć, czy poszczególne jedno i byt są tożsame, a także byt wszchny i jedno.
Lecz jeśli byt rzeczy poszczególnej jest wielością, a jedno nie może być wielością, to są to dwie rzeczy różne. Człowiek na przykład jest żywiną i tym, co rozumne, i wieloma częściami i właśnie jedno wiąże te wielości. Więc czymś innym jest człowiek i jedno, jeżeli tamto dzieli się na części, a to nie ma części. Więc także ów byt wszechny, który zawiera w sobie wszystkie byty, będzie raczej wielością i czymś różnym od jednego, a jedno będzie posiadać tylko na mocy udziału i uczestnictwa.

Byt ma dalej życie i umysł, bo przecież nie jest martwy, a więc byt jest wielością. Jeżeli zaś będzie zasadniczo umysłem, to i tak musi być wielością i to jeszcze bardziej, jeżeli mianowicie zawiera idee, albowiem także idea nie jest jednem, lecz raczej liczbą, zarówno poszczególna, jak i wszechna, i tylko w tym znaczeniu będzie jednem, w jakim jednem będzie na przykład cały świat.

I w ogóle: Jedno jest pierwsze, a umysł, idee i byt pierwsze nie są. Oto każda idea składa się z wielości i jest czymś złożonym oraz późniejszym, bo składniki każdej rzeczy są od niej wcześniejsze. Że zaś umysł nie może być Tym, co Pierwsze, będzie jasne choćby z następujących względów:
Umysł musi być w myśleniu i najlepszy oraz nie oglądający zewnętrznych przedmiotów umysł musi myśleć To, co jest przed nim, albowiem zwracając się do siebie, zwraca się do początku. I jeśli sam jest podmiotem tudzież przedmiotem myślenia, to będzie dwoisty, a nie pojedynczy i nie będzie jednem. Jeżeli dalej ogląda rzecz od siebie różną, to w każdym razie lepszą i uprzednią. Jeżeli wreszcie ogląda siebie i rzecz od siebie lepszą, to i wtedy jest czymś wtórym. I trzeba bodaj taki umysł zakładać, iż z jednej strony obcuje z Dobrem i Pierwszem i ogląda Tamtego Boga, a z drugiej przestaje także z samym sobą oraz siebie myśli, myśli zaś siebie - on, który jest wszystkimi bytami. Daleko mu zatem wobec tej rozmaitości do tego, żeby był Jednem.
Więc także Jedno nie będzie ani bytami wszystkimi, bo wtedy nie będzie już Jednem, ani umysłem, bo i wtedy byłoby nimi wszystkimi, ponieważ nimi wszystkimi jest umysł, ani w końcu bytem, bo byt to one wszystkie.

3. Więc czym będzie Jedno i jaką mieć będzie naturę? Nic zaiste dziwnego, że powiedzieć niełatwo, skoro i wtedy, kiedy idzie o byt i o ideę, łatwe to nie jest. Otóż nasze poznanie ma oparcie w postaciach (ideach). W miarę jednak wspinania się do bezpostaciowego dusza, nie mogąc objąć go zgoła, ponieważ nie doznaje ani "określania", ani jakby kształtowania przez wieloraki przedmiot kształtujący, ślizga się i lęka próżnego uchwytu. Toteż męczy się na takich wyżynach i chętnie schodzi w dół, spadając często z nich wszystkich, aż przybędzie do zmysłowego przedmiotu, wypoczywając niby na bryle: podobnie także wzrok, zmęczony nikłymi przedmiotami, chętnie się zatrzymuje na dużych. A ilekroć dusza pragnie ujrzeć sama przez się, ona, która widzi dzięki temu, że jest razem (mian. z Jednem), i która jest Jednem właśnie dlatego, że stanowi jedno z Nim, to wtedy jej jeszcze nie świta, że posiada to, czego szuka, gdyż nie jest czymś różnym od przedmiotu swojego myślenia. Niemniej jednak - tak właśnie musi postępować ten, kto ma zamiar uczynić Jedno przedmiotem swoich filozoficznych dociekań.

W każdym razie, skoro celem naszych dociekań jest Jedno i skoro mamy na oku Początek wszystkiego, więc Dobro i Pierwsze, to nie powinno się także pozostawać daleko od środowiska Pierwocin, opadłszy na dno wszechności, lecz trzeba w tym dążeniu do Pierwocin oderwać samego siebie od zmysłowych przedmiotów, które są na dnie, i wyzbyć się wszelkiego zła, bo przecież spieszysz do Dobra, i stanąć na owym początku w sobie samym i stać się jednem z wielości, skoro masz ujrzeć Początek i Jedno. Więc trzeba stać się umysłem i powierzyć duszę swoją umysłowi oraz na niej go utronować, ażeby to, co widzi on, przejmowała ona w pełni czuwania, i tym umysłem trzeba wpatrywać się w Jedno i nie dodawać mu do pomocy żadnej wrażliwości zmysłowej ani też czegokolwiek od niej dopuszczać do niego, lecz To, co Najczystsze, trzeba oglądać umysłem czystym i tym, co w umyśle jest pierwsze.
Ilekroć zatem ktoś, wyprawiwszy się na widzenie takiego Cudu, będzie sobie wyobrażać w związku z ową Naturą bądź wielkość, bądź kształt, bądź objętość, to nie umysł mu przewodniczy w drodze do widzenia, gdyż oglądanie takich rzeczy wcale nie leży w naturze umysłu, lecz jest to działanie zmysłowości oraz sądu, który wynika ze zmysłowości. Atoli trzeba zdobyć od samego umysłu zapowiedź tego, co może. Może zaś ów umysł widzieć bądź te rzeczy, które są przed nim, bądź te, które do niego należą, bądź wreszcie te, które pochodzą od niego. Czyste są już rzeczy w nim, ale jeszcze bardziej czyste i pojedyncze te, które są przed nim, a raczej To, co jest przed nim.
A zatem nie jest Ono umysłem, lecz jest przed umysłem, albowiem umysł jest czymś z dziedziny bytów, a Ono nie jest "czymś", lecz jest przed każdym czymś, i nie jest także bytem, bo przecież byt posiada jakby postać bytu, a Ono obywa się nawet bez umysłowej postaci.
Oto Natura Jednego jest rodzicielką wszystkich rzeczy i dlatego nie jest żadną z nich, więc ani czymś, ani jakościowym, ani ilościowym, ani umysłem, ani duszą; nie pozostaje dalej w ruchu ani też znowu w spoczynku, nie przebywa w miejscu ani w czasie, lecz jest Tym, co jednopostaciowe w sobie, a raczej bezpostaciowe, bo góruje nad wszelką postacią, nad ruchem, nad spoczynkiem: są to właściwości bytu, które go czynią wielością.

Więc dlaczego, jeżeli ruchome nie jest, nie jest "stojące"?
Dlatego, że każda z tych rzeczy lub obydwie są koniecznymi właściwościami bytu właśnie, że stojące pozostaje w spoczynku, czyli stoi za sprawą stania i że nie jest z nim tożsame: więc ono będzie Jego przymiotem i Ono przestaje już być pojedyncze.
Przecież i w nazwie Przyczyna nie orzeka się o Nim żadnego przymiotu, lecz tylko o nas, że mianowicie mamy coś od Niego, podczas gdy Ono pozostaje w Sobie. A mówiąc ściśle nie należy mówić ani, że Tamto, ani, że To, lecz - że my, krążąc niejako z zewnątrz, chcemy wysłowić nasze własne przeżycia, kiedy bądź blisko jesteśmy, bądź też odpadamy od Niego z powodu trudności wokół Niego.

4. A trudność na tym głównie polega, że nie można Go sobie uświadomić ani za sprawą wiedzy, ani za sprawą myślenia, więc tak jak inne przedmioty umysłowe, lecz tylko za sprawą "obecności", która jest wyższa od wiedzy. Dusza popada mianowicie w odstępstwo od tego, że jest jednem, i jednem nie jest już zgoła, ilekroć przybiera wiedzę o czymś, albowiem wiedza jest określeniem słownym, a określenie słowne wielością: więc wykracza poza jedno, pogrążywszy się w liczbę i wielość.

Wznieść się zatem trzeba ponad wiedzę i ani na krok nie wolno występować z jednobytu, lecz stronić trzeba od wiedzy i od jej zdobyczy i w ogóle od każdego innego, choćby pięknego, widoku, albowiem wszelkie piękno jest późniejsze od Niego i od Niego pochodzi, podobnie jak całe dzienne światło pochodzi od słońca.

Toteż "nie można Go przedstawić - powiada (mian. Platon; cf. e. c. List VII 341c sq., Parmenides 142a) - ani w słowie, ani w piśmie". Ale nasze mówienie i pisanie ma na celu, żeby wyprawiać do Niego i za pomocą wywodów rozpalać ochotę do patrzenia i tylko wskazujemy niejako drogę temu, kto chce coś ujrzeć. Albowiem nauka ogranicza się jeno do drogi i wyprawy, a zobaczenie jest już dziełem tego, kto zapragnął zobaczyć.
Jeżeli zaś nie dojdzie ktoś do widzenia, jeżeli jego dusza nie zazna światłości tam promieniującej i nie uczuje on ani się nie rozpali w sobie, skoro ujrzy, jakby najczulszą miłością miłośnika, który znalazł ukojenie w tym, kogo kocha, to wprawdzie ugościł światło prawdziwe i oświetlił nim duszę cała, ponieważ się zbliżył, ale był jeszcze za ciężki na tę górną drogę, dźwigając rzeczy, które bruździły widzeniu, i oto wybrał się w drogę nie sam, lecz razem z przegrodą od Niego, innymi słowy, jeszcze nie zestrzelił się w jedno.

Bo nie jest Ono zaiste od niczego dalekie i z drugiej znowu strony dalekie jest od wszystkiego, tak iż, mimo obecności Boga, obecny jest On tylko dla tych bytów, które mogą Go przyjąć i są przygotowane, za czym się dostosują i jakby dosięgną oraz dotkną podobieństwem swoim i tą mocą w Nim, współrodną z tym, co od Niego pochodzi, ale wtedy, kiedy moc jest taka, jaka była w chwili przybycia od Niego: dopiero wtedy mogą Go ujrzeć tak, jak Tamten Bóg z natury Swojej ujrzeć się daje.

Więc jeśli ktoś tam jeszcze nie jest, lecz z wymienionych wyżej powodów pozostaje zewnątrz albo też dlatego, że brak mu rozumowania, które poucza o drodze i budzi w Niego wiarę, to w razie tamtych powodów niech sam siebie wini i próbuje, porzuciwszy wszystko, być tylko sobą, a co do wątpliwości, jakie żywi, nie mogąc nadążyć za słowami, to niechże tak rozważa:

5. Ktokolwiek myśli, że jestestwami rządzi przypadek i ślepy traf oraz że zachowują je w bycie cielesne przyczyny, ten odszedł daleko od Boga i od pojęcia jedności i nasze słowa nie zwracają się do takich ludzi, lecz do tych, którzy zakładają jeszcze inną naturę oprócz ciał i wznoszą się do duszy.
I muszą oczywiście ci ludzie uświadomić sobie naturę duszy, między innymi to szczególnie, że ona pochodzi od umysłu i, uzyskawszy od niego udział rozumu, posiada cnotę. Muszą następnie uprzytomnić sobie, że umysł jest czymś różnym od tego, co rozumuje i co się nazywa władzą rozumu, że rozumowania są już jakby w rozstępie i ruchu i że słownymi treściami w duszy są orędzia wiedzy, które już jawnie zaistniały jako takie a takie orędzia, ponieważ w duszy zagościł umysł, sprawca wiedzy oraz jej orędzi. Ten umysł ujrzysz jakby coś podpadającego pod zmysły - bo daje się wprost uświadomić - umysł, który króluje ponad duszą i jest jej rodzicem: nazwać go trzeba światem umysłowym, umysłem spokojnym i nieruchomo ruchomym, który zawiera w sobie wszystkie rzeczy i jest wszystkimi, stanowiąc niezróżnicowaną wielość i z drugiej znowu strony wielość zróżnicowaną. Bo ani nie jest tak zróżnicowany jak dające się już tylko jedna po drugiej pomyśleć treści słowne, ani też z drugiej strony nie stapiają się z sobą rzeczy w nim, bo każda występuje oddzielnie, podobnie jak i w częściach wiedzy - mimo że wszystkie znajdują się w niepodzielnym ośrodku, to niemniej oddzielnie jest każda z nich!

Więc owa współwielość, ów świat umysłowy, zbliża się wprawdzie do Pierwszego i głosi o niej wywód rozumny, że musi istnieć - zwłaszcza że głosi pewien wywód także o istnieniu duszy, a ta wielość jest od duszy możniejsza - niemniej jednak Pierwszem nie jest, ponieważ nie jest Jednem i nie jest pojedyncza: pojedyncze jest Jedno oraz Początek wszech rzeczy.
Otóż To, co się znajduje przed najcenniejszym klejnotem w dziedzinie bytów - bo musi być coś przed umysłem, który wprawdzie pragnie być Jednem, ale Jednem nie jest, lecz tylko niby Jednem, jako że umysł nie rozprasza się sobą, lecz pozostaje z sobą istotnie, gdyż nie "rozdzielił się" dzięki temu, że zaraz następuje po Jednem, choć z drugiej znowu strony odważył się w jakiś sposób na odstępstwo od Jednego - otóż ów Cud przed nim to właśnie Jedno!

I jest Ono nie-bytem, bo inaczej i tutaj także orzekałoby się Jedno o innym. Nie posiada Ono żadnej odpowiedniej nazwy naprawdę, ponieważ jednak nazwać Je trzeba, więc może najodpowiedniejszą jeszcze nazwą będzie Jedno w znaczeniu wspólnoty, a nie w tym, że jest czymś innym i dopiero potem Jednem.

Toteż poznać Je trudno, poznaje się zaś Je raczej z Jego tworu, substancji. I oto do substancji prowadzi umysł, a Jego natura jest taka, iż stanowi Krynicę rzeczy najlepszych i ową Moc, rodzącą byty, która pozostaje w Sobie i nie ponosi żadnego uszczerbku ani też nie przebywa w bytach, dzięki Niej powstających, bo przebywa właśnie przed nimi, i oto nazywamy Ją Jednem z konieczności, żeby Ją mianowicie oznaczyć sobie wzajemnie, przy czym wdrażamy tą nazwą do niepodzielnego pojęcia i chcemy ujednić duszę, bo nie mówimy Jedno i niepodzielne w tym znaczeniu, jak kiedy mówimy - punkt lub jedynka. "Jedno" w tym znaczeniu jest przecież początkiem ilościowego, które nie uzyskałoby samobytu, gdyby wpierw nie było substancji i Tego, co przed substancją. Więc nie należy tutaj osadzać swojej świadomości, lecz trzeba te rzeczy wciąż upodabniać do tamtych na szlakach podobieństwa do tego, co pojedyncze, i równocześnie ucieczki od wielości oraz podziału.

6. Więc w jakim znaczeniu mówimy Jedno i jak to należy utwierdzić w myśli?
Otóż zakłada się owo Jedno w pełniejszym znaczeniu niż to, w jakim jedynka i punkt bywa jednem. Bo tutaj dusza, skoro usunie wielkość i ilość liczebną, dochodzi wreszcie do "najmniejszego" i opiera się na czymś, co wprawdzie jest niepodzielne, ale niemniej było w podzielnym i niemniej jest w innym. Tamto jednak nie jest ani w innym, ani w podzielnym, ani nie jest tak niepodzielne jak owo "najmniejsze", albowiem jest właśnie największe, a mianowicie "największe" w znaczeniu nie wielkości, lecz mocy, innymi słowy, Jego mocy nic krępuje żadna wielkość. Przecież także byty po Nim następujące są wolne od cząstkowania i są niepodzielne w mocach swoich, a nie w objętościach! I trzeba sobie uświadomić, że Ono jest nieskończone nie z powodu właściwego wielkości lub liczbie następstwa, którego do końca przejść niepodobna, lecz z powodu nie dającego się ogarnąć zasobu mocy.

Bo ilekroć o Nim myśleć będziesz jakby o umyśle albo o Bogu, to jest czymś więcej i znowu, jeżeli Je ujednisz w świadomości, to czymś więcej jest także wtedy: musiałbyś chyba wyobrazić sobie Boga Samego, aż byłby bardziej "jeden" od myśli twojej, jako że jest Sam w Sobie bez żadnego przymiotu.

Z uwagi na samowystarczalność można sobie jednak uprzytomnić Jego Jedno: jako najcelniejsze ze wszystkich i najbardziej samowystarczalne musi być Ono przecież także najbardziej nie potrzebujące. Każda wielość natomiast, czyli nie-Jedno, ma potrzeby, ponieważ nie jest Jednem w Sobie, lecz jednem, które powstało z wielu składników. Więc potrzebuje Go substancja, żeby być jednem, ale Ono nie potrzebuje Siebie, bo jest Sobą. Potrzebuje dalej tamto jedno, skoro jest wielością, tylu rzeczy, z ilu się składa, i każda z rzeczy w nim pozostaje w związku z innymi i nie polega na sobie, potrzebując koniecznie rzeczy innych, skutkiem czego takie jedno okazuje się zarówno w poszczególnych częściach swoich, jak i w całości - potrzebującym.

Jeżeli tedy musi być jakieś "samowystarczalne" w stopniu najwyższym, to Jedno być musi, ponieważ Ono jedynie jest takie, iż nie potrzeba Mu niczego ani ze względu na Nie, ani ze względu na inne. Nie szuka przecież niczego, żeby być, ani, żeby być w dobrym stanie, ani wreszcie, żeby się tam "uwarować". Przecież jest przyczyną rzeczy innych, a więc nie otrzymuje od innych rzeczy tego, czym jest. Czym zewnątrz Niego byłby dalej ów dobrostan? Zaprawdę, "dobrostan" nie przysługuje Mu przymiotnie, bo jest nim Samo. Miejsca nie posiada Ono wreszcie zgoła, albowiem nie potrzebuje miejscowego uwarowania - jakby nie mogło nosić się Samo! - a zresztą to, co będzie uwarowane, jest czymś bezdusznym i objętością, która spada, dopóki uwarowana nie będzie. Uwarowane zresztą są także inne rzeczy przez-Nie i właśnie dzięki Niemu otrzymały razem z samobytem miejsce, gdzie się znalazły na swojej placówce. Potrzebujące jest w końcu także to, co szuka miejsca: otóż początek nie potrzebuje rzeczy, które po nim następują, a Początek wszystkiego nie potrzebuje "wszystkiego", bo cokolwiek jest potrzebujące, potrzebujące jest dlatego, że pragnie początku.

Jeżeli dalej Jedno czegoś potrzebuje, to szuka tego oczywiście, żeby Jednem nie być, tak iż będzie potrzebować tego, co je zniszczy: wszystko jednak, o czym się powie "potrzebujące", potrzebuje swojego dobrostanu i tego, co "ocala", tak iż dla tego, co jest Jednem, nie ma żadnej rzeczy, która by stanowiła Jego dobro. Więc nie ma także na nic chęci, lecz jest Naddobrem i jako takie jest dobrem nie dla Siebie, lecz dla rzeczy innych, jeżeli jaka może w Nim uczestniczyć. Nie posiada dalej myśli, żeby nie było różności, a nie posiada także ruchu, bo jest przed ruchem i przed myślą.
O czym zresztą myśleć będzie Bóg Tamten? Czy o Sobie? Przed myślą znać tedy Siebie nie będzie i, żeby poznać, będzie potrzebował myśli ów Sam-Sobie-Wystarczający. Nie dotknie Go tedy dlatego, że nie zna i nie myśli o Sobie, zarzut nieznajomości, albowiem nieznajomość wtedy zachodzi, kiedy jest drugie, jeżeli mianowicie jedno nie będzie znać drugiego: Jedno natomiast i li tylko Jedno ani "zna", ani też nie ma czego "nie znać", lecz skoro jest Jedno razem z Sobą, to nie potrzebuje myśli o Sobie.

A właściwie nie należy tu dodawać nawet tego, że jest razem, ażebyś zachował Jedno w niepokalanej czystości, lecz trzeba usunąć tak owo myśleć, jak i owo być razem, a także myślenie zarówno o Sobie, jak i o rzeczach innych. Nie należy Go bowiem kojarzyć z podmiotem myślenia, lecz raczej z samą myślą. Oto myśl nie myśli, lecz stanowi przyczynę myślenia dla czegoś innego, przyczyna nie jest tożsama z tym, czego jest przyczyną, a przyczyna wszech rzeczy nie jest żadną z nich: więc nawet dobrem nie należy nazywać Tego, Co nim darzy, lecz chyba - z innego stanowiska - Dobrem ponad innymi dobrami.

7. A jeśli dlatego, że nie jest żadną z tych rzeczy, wahasz się w niepewności, to ustaw w nich samego siebie i patrz od nich, ale patrz tak, by nie rzucać świadomości na zewnątrz!

Bo nie wypoczywa Ono nigdzie z pewnością, osierociwszy z Siebie rzeczy inne, lecz dla tego, kto "dotknąć" może, jest właśnie tam obecne, a dla tego, kto nie może, obecne nie jest.

Jak dalej w przypadku rzeczy innych nie można czegoś myśleć, myśląc coś innego i na czymś innym skupiając uwagę, lecz trzeba chronić przedmiot myślenia od wszelkich dodatków, by był właśnie przedmiotem myślenia, tak i tutaj trzeba sobie zdawać jasno sprawę, że nie można, mając w duszy wizerunek rzeczy innej, pomyśleć o Nim w chwili działania tego wizerunku; a także sama znowu dusza, zajęta i opanowana przez rzeczy inne, nic daje się uwizerunkować przez wizerunek wręcz przeciwny, lecz, jak to się mówi o materii, że musi być oczywiście wolna od wszelkiej jakości, jeżeli ma podejmować wizerunki wszelkich rzeczy, tak - i to jeszcze daleko bardziej - musi bezpostaciowa być wtedy także dusza, jeżeli jej nie ma bruździć żadna głęboka przeszkoda wewnętrzna w tym, by się napełniła i rozbłysła światłem Pierwszej Natury.

Wobec tego powinna dusza porzucić wszystko, co zewnątrz, i zwrócić się całkowicie do wewnątrz: nie powinno być żadnego opierania się na żadnej rzeczy zewnętrznej, lecz trzeba, żeby ktoś, zatraciwszy świadomość rzeczy wszystkich (i to przedtem z uwagi na ich doraźny wygląd, a teraz także na idee), zatraciwszy świadomość nawet samego siebie, pogrążył się w baczeniu na Tamtego Boga i skoro się z Nim "zobaczy i jakby naobcuje do woli", ażeby powracał i wieść przynosił, jeśli zdoła, o tamtym obcowaniu także komuś innemu.

A bodaj uprawiał takie obcowanie Minos i właśnie dlatego zasłynął w podaniach jako "zausznik Zeusa" (cf. Od. XIX 178 sq; cf. Platon, Prawa. 624a sq.), pamiętając zaś o tym obcowaniu układał prawa jako jego ziemskie pomniki, bo styczność z tym, co boskie, natchnęła go do ułożenia praw; lub może ktoś także uznać, że sprawy państwowe nie są go wtedy godne, i pozostać, jeśli chce, na wyżynach, co bodaj że upodoba sobie widz wielokrotny.

"Nie jest On zewnątrz nikogo - powiada (Platon?) - lecz obcuje ze wszystkimi bez ich wiedzy". To tylko oni uciekają od Niego na zewnątrz, a raczej od samych siebie. Więc nie mogą dosięgnąć tego, przed kim uciekli, ani też, zgubiwszy samych siebie, szukać kogoś innego. Jakoż i syn, wyzuty z siebie w napadzie szału, nie będzie wiedzieć o ojcu swoim, kto natomiast pozna siebie, ten będzie wiedzieć także, skąd się rodzi.

8. Więc jeśli jakaś dusza wie o sobie samej z innego okresu i wie, że jej ruch jest tylko wtedy prostolinijny, kiedy się odłamie, podczas gdy ruch zgodny z naturą jest podobny do krążenia wokół czegoś, atoli nie czegoś zewnętrznego, lecz wokół środka - ze środka zaś właśnie rodzi się koło - to krążyć będzie wokół tego (mian. umysłu), od czego sama pochodzi, i na nim zawiśnie, dążąc z nim razem do Tego Samego, do Czego by wszystkie dążyć powinny, ale do Czego tylko dusze bogów dążą zawsze i dzięki temu dążeniu do Niego są właśnie bogami. Bo to, co pozostaje w ścisłym związku z Nim, jest bogiem, a to, co odstępuje daleko, jest człowiekiem mnogim i zwierzęciem.

Czy zatem przedmiotem poszukiwań jest ów jakby środek duszy?
Raczej uznać trzeba, że jest Nim coś innego, w czym się zbiegają niejako wszystkie "środki", i że ma to tylko ogólne podobieństwo ze środkiem naszego koła. Bo wcale nie tak jest kołem dusza, jak na przykład jego rysunek, lecz w tym jeno znaczeniu, że pierwotna natura jest w niej i dokoła niej, że pochodzi (mian. dusza) od takiego i to w wyższym stopniu "takiego jak ona" i że dusze są oddzielonymi całościami.
Teraz jednak, ponieważ tylko cząstka nas jest w posiadaniu ciała, tak jakby ktoś miał stopy w wodzie, a resztą członków nad nią górował, więc, uniósłszy się częścią duszy w ciele nie zanurzoną, w tej właśnie części stykamy się środkiem nas samych jakby ze środkiem wszech rzeczy - podobnie stykają się środki największych kół ze środkiem zamykającej je kuli - i zażywamy spoczynku.

Więc gdyby te koła były cielesne, a nie takie jak dusza, to stykałyby się ze środkiem miejscowo, to znaczy, środek znajdowałby się w jakimś miejscu, a one byłyby wokół niego. Skoro jednak i dusze w sobie są umysłowe, i Ono jest ponad umysłem, to trzeba przypuścić, że owo zetknięcie dokonywa się dzięki innym mocom, jak to na przykład mocą swojej natury styka się podmiot z przedmiotem myślenia, i że Ono jest w wyższym stopniu niż podmiot myślenia obecne za sprawą podobieństwa i tożsamości oraz że styka się z tym, co jednego z Nim rodu, bez żadnej dzielącej przegrody. Oto ciałom stają na przeszkodzie w zespalaniu się z innymi ciałami właśnie ciała, atoli bytom niecielesnym ciała nie brużdżą. I nie miejsce zatem stanowi o wzajemnym odstępie tych bytów od siebie, lecz różność i różnica. Ilekroć więc różność nie jest obecna, to byty "nie-różne" są w sobie wzajemnie obecne.

Więc Ono jako nie mające żadnej różności obecne jest zawsze, a my znowu wtedy jedynie, kiedy jej w sobie nie mamy. I Ono nie pragnie nas, iżby było wokół nas, lecz my Go pragniemy, tak iż jesteśmy wokół Niego.
I choć wokół Niego zawsze, to jednak nie zawsze na Nie patrzymy, lecz tak, jak chór śpiewający, mimo że otacza swojego przewodnika, może się odwrócić od niego i patrzeć na zewnątrz i dopiero wtedy, kiedy się zwróci do wewnątrz, śpiewa pięknie i otacza go rzeczywiście, tak i my otaczamy Je zawsze - a jeśli nie, to spotka nas zagłada i już nie będzie nas więcej - lecz nie zawsze w Nie się wpatrujemy i dopiero wtedy, kiedy w Nie się wpatrzymy, dopiero wtedy dochodzimy do celu i kresu trudów i niemylnego śpiewu, zawodząc naprawdę wokół Niego pląs pełen bożego natchnienia!

9. I ogląda (mian. dusza) w tym pląsie Źródło życia, Źródło umysłu, Początek bytu, Przyczynę dobra, Korzeń duszy! Nie wypływają one z Niego w ten sposób, żeby Je później umniejszać, albowiem nie jest to objętość: inaczej byłyby te płody skazane na zagładę, a tymczasem są wieczne, ponieważ ich Początek trwa niezmiennie i nie cząstkuje się na nie, lecz pozostaje w nienaruszonej całości. Toteż trwają i one, podobnie jak trwa także światło, póki trwa słońce.

Bo wcale nie jesteśmy odcięci ani oddzieleni, mimo że wtrąciła się natura ciała i nas pociągnęła ku sobie, lecz oddychamy jednością i nie giniemy, ponieważ Ono nie obdarowało raz tylko, a potem odstąpiło, lecz wciąż szafuje Swoimi darami, dopóki będzie Tym, Czym jest.
Niemniej jednak bytujemy mocniej, kiedy się przytulimy do Niego, i tutaj jest ów "dobrostan", podczas gdy oddalenie oznacza byt samotny i słabszy; tutaj wypoczywa dusza zewnątrz utrapień, ponieważ wzniosła się na wyżynę wolną od utrapień, a także myśli umysłowo tutaj i nie hołduje żadnym namiętnościom tutaj i oto tutaj jest życie prawdziwe.

Bo życie obecne, czyli życie bez Boga, to tylko cień życia, naśladujący tamto prawdziwe, a tamto znowu życie to działanie umysłu, działanie, dzięki któremu rodzi ona bogów w spokojnej styczności z Nim, rodzi zaś także piękno, rodzi sprawiedliwość, rodzi cnotę: oto, co wyłania dusza Bogiem brzemienna, i to jest dla niej początkiem oraz kresem, początkiem, gdyż stamtąd pochodzi, a kresem, gdyż tam jest Dobro i skoro tam się znajdzie, to staje się sobą i tym, czym właśnie była. Upadkiem zaiste jest życie tutaj i w tym mrowiu, tułaczką i "utratą skrzydeł" (cf. Platon, Fajdros 246c, 248c).
Że tam jest Dobro, wskazuje dalej jasno także ta przyrodzona duszy miłość, za czym łączy się też Erosa razem z duszami tak na obrazach, jak i w podaniach. Bo skoro dusza jest czymś różnym od Boga, ale z Niego się rodzi, to miłuje Go z konieczności. I płonie niebiańską miłością, kiedy tam przebywa, a tutaj znowu staje się ulicznicą (cf. Platon Conv. 180d sq.). Tam jest zaiste Afrodytą niebiańską, a tutaj staje się uliczną Afrodytą, jakby zhańbioną nierządem. I Afrodytą jest dusza każda. Oto, co kryje w sobie podanie o narodzinach Afrodyty i o Erosie, który powstał z nią razem (cf. Platon Uczta 203a).

Więc dusza, wierna swojej naturze, kocha Boga, pragnąc zjednoczenia, tak jak dziewica kocha piękną miłością ojca pięknego: kiedy jednak popadnie w wir powstawania i da się jakby uwieść zalotom, wtedy zmieniwszy swoją miłość na inną, śmiertelną, doznaje już sama bez ojca gwałtów zelżywych: a kiedy znowu znienawidzi te gwałty tutaj, to po nabraniu świętej czystości przez oczyszczenie się od spraw ziemskich dąży z powrotem do ojca i doznaje błogiego szczęścia.

I niech próbuje każdy, kto nie zna tego uczucia, uprzytomnić sobie po ludzku, na podstawie tych ziemskich miłostek, co ktoś przeżywa, jeśli osiągnie to, czego pożąda najbardziej, a także, że nasze przedmioty kochania są śmiertelne i szkodliwe, że kocha się widma i że owe uczucia są zmienne, bo nie był to przedmiot prawdziwej miłości, więc ani "dobro" nasze, ani to, czego istotnie szukamy.
Tam natomiast jest prawdziwy przedmiot miłości, tak iż można być z nim razem przez wzięcie w nim udziału i posiadać go istotnie, a nie obejmować tylko z zewnątrz w cielesnych uściskach. I kto ujrzał, ten wie, o czym mówię, a mianowicie, że dusza miewa wtedy inne życie, kiedy podchodzi i już dojdzie i udział w Nim weźmie, tak iż pozna po tym stanie swoim, że oto obecny jest Szafarz prawdziwego życia i że nie trzeba już niczego więcej, lecz wprost przeciwnie, że trzeba odrzucić rzeczy inne i mieć tylko w Nim ostoję i Nim się stać jedynie, usunąwszy nasze wszystkie dookolne naleciałości.
Toteż wyjść nam stąd spieszno i gniewamy się na nasze przykucie do rzeczy zgoła różnych, bo chcemy "objąć całością-siebie-samych" i tak, żeby w nas nie było żadnej cząstki, którą nie dotykamy Boga! Zaprawdę, widzieć wtedy można i Jego, i siebie, jako widzieć się godzi, więc siebie w jasności, w pełni umysłowego światła, a raczej ty stałeś się światłem samym, stałeś się czysty, wolny od ciężaru, lekki, stałeś się Bogiem, a raczej - Nim jesteś: rozgorzałeś wtedy, a kiedy ciężar powróci, to gaśniesz niejako!

10. Więc jak wytłumaczyć, że tam nie pozostaje (mian. dusza)?
Dlatego, niestety, że się jeszcze nie "wydobyła" całkowicie, ale nadejdzie chwila widzenia bez przerwy, kiedy ci już nie będzie bruździć uprzykrzone ciało.

Bruździ zaś nie temu, co w nas widzi, lecz czemuś innemu, co wtedy, kiedy to, co widzi, nie uprawia "widzenia", uprawia wiedzę, polegającą na dowodach i uzasadnieniach i w ogóle na rozmowie duszy z sobą. Widzenie natomiast i podmiot widzenia nie są już słowem rozumnym, lecz czymś większym od słowa i przed słowem i ponad słowem rozumnym, podobnie jak i przedmiot widzenia.
Ujrzawszy więc siebie wtedy, kiedy widzi, ujrzy się takim właśnie, a raczej będzie razem z sobą takim właśnie i takim właśnie się postrzeże, bo stał się pojedynczy.

I może nie należy nawet mówić "ujrzy", a co do "ujrzanego" przedmiotu - skoro trzeba mówić, że są to dwie rzeczy, podmiot oraz przedmiot widzenia, a nie, że obydwie są jedną, zuchwała zaś jest ta mowa - to wtedy ów widz ani go nie widzi, ani nie rozróżnia, ani też nie wyobraża sobie dwóch rzeczy, lecz tak się tam przyczynia, jakby stał się inny i nie był sobą ani należał do siebie, ponieważ zaś stał się Jego własnością, więc jest Jednem, złączywszy niejako środek ze środkiem. Przecież i tutaj są jednem (mian. środki dwóch kół), skoro się zejdą, a dwoma wtedy, kiedy są oddzielnie. Otóż w tym znaczeniu i my teraz mówimy o "różnym". I właśnie dlatego jest tak trudno wysłowić owo widzenie. Bo jakże na przykład oznajmi ktoś o Nim jako o różnym, skoro nie ujrzał Go wtedy, kiedy widział, jako różnego, lecz jako Jedno w stosunku do siebie?

11. I to właśnie chciało uprzytomnić owo zalecenie naszych misteriów, żeby "nie rozgłaszać niewtajemniczonym", gdyż Bóstwo do rozgłaszania nie jest, i właśnie dlatego wzbroniło objawiać Go komuś innemu, kto sam także nie miał szczęścia Go ujrzeć.

Więc skoro nie było dwojga, lecz jednem był ten, kto ujrzał, w stosunku do tego, co ujrzał - tak, jakby ono było nie ujrzane, lecz ujednione z nim samym - więc jeśli będzie pamiętał, Kim był w chwili zespolenia z Nim, to będzie miał w sobie Jego obraz. Był zaś jednem także on sam, skoro nie miał w sobie żadnej różnicy ani ze względu na samego siebie, ani z powodu rzeczy innych. I tak, nic się w nim nie poruszało, nie był obecny w nim zapał, nie była żądza czegoś innego, bo stanął na szczycie, a także ani rozum, ani myśl żadna, ani w ogóle on sam nie był obecny, jeżeli i to trzeba mówić, lecz doznał jakby porwania, czy też uniesienia bożego w spokoju i oto pozostaje w samotności oraz bez ruchu, bo swoją substancją nie odchyla się nigdzie ani też wokół siebie wiruje, lecz "stoi" całkowicie i stał się niejako spoczynkiem. Nie przebywa w dziedzinie piękna, lecz prześciga już nawet piękno, przekroczył już nawet krąg cnót, podobnie jak kiedy ktoś wstąpi w niedostępne wnętrze świątyni, pozostawiwszy w tyle znajdujące się w niej posągi, które wtedy, kiedy wyjdzie z owego wnętrza, stają znowu przed nim jako pierwsze po tamtym widzeniu wewnątrz i obcowaniu nie z posągiem i nie z obrazem, lecz z Nim Samym - te wtóre z kolei widzenia!

A było to bodaj nie widzenie, lecz "inny sposób ujrzenia", więc wyjście z siebie oraz ujednostajnienie i ofiara z samego siebie i pęd do styczności i spoczynek i myśl arcybaczna, by przylgnąć doszczętnie - jeżeli ktoś ma istotnie ujrzeć ów Cud w niedostępnym wnętrzu świątyni. Jeżeli zaś będzie patrzeć inaczej, to - próżnia i pustka.

Są to oczywiście tylko cienie naśladujące i oczywiście tylko dla mądrych między tłumaczami przeznaczone wskazówki tajemne, jak Tamten Bóg widzieć się daje, ale mądry kapłan, który rozumie wskazówkę, może dopełnić, skoro tam przybędzie, prawdziwego widzenia w niedostępnym wnętrzu świątyni. I nawet bez przybycia, jeżeli uzna owo niedostępne wnętrze za coś niewidzialnego, za źródło i za początek, to wiedzieć będzie, że początek widzi początek oraz z nim obcuje i w ogóle to, co podobne, z tym, co podobne: nie uroniwszy żadnej z tych rzeczy bożych, jakie dusza może posiadać jeszcze przed widzeniem, tego, co pozostaje, oczekuje od widzenia, tym zaś, co pozostaje, jest dla niego, gdy wzniósł się ponad wszystko, To, co króluje przed wszystkim.

Zaprawdę, natura duszy nie dojdzie nigdy do zupełnego niebytu, lecz jeżeli zapuści się w dół, to dojdzie do zła i w ten sposób do niebytu, ale nie do zupełnego niebytu, jeżeli zaś podąży w przeciwnym kierunku, to dojdzie nie do czegoś "innego", lecz do siebie samej i w ten sposób, nie będąc w innym, jest właśnie w sobie, to znaczy, w sobie jednej jedynej, a nie w jakimś bycie, który byłby w Nim. Przecież także on sam (mian. "widz") staje się nie substancją, lecz przewyższa substancję, jako że właśnie z Nim obcuje.

Więc jeśli ktoś ujrzy siebie na tej wysokości, to posiada Jego podobiznę w samym sobie, i jeśli jako podobizna przejdzie od siebie do Wzoru, to osiągnie kres i cel wędrówki. Spadając zaś z wyżyn widzenia niech tylko znowu tę cnotę w sobie rozbudzi i uświadomi sobie, że zdobią go jej umysłowe klejnoty, a doda mu znowu skrzydeł cnota w drodze do umysłu i dalej mądrość w drodze do Niego.

I oto życie bogów oraz bożych i szczęsnych ludzi - poniechanie rzeczy innych, ziemskich, życie, które się nie lubuje w ziemskich rozkoszach, ucieczka samotnika do Samotnika!